Tehnička škola "Nikola Tesla" u Surdulici
SPOMEN - KOSTURNICA
PRVI SVETSKI RAT
Prvi svetski rat ili Veliki rat trajao je od 28.VII 1914. do 11.XI 1918. godine. Vođen je između dva bloka : Antante :V. Britanije, Rusije i Francuske i Saveza Centralnih Sila: Nemačke, Italije i Austro-Ugarske monarhije. 1914. godine formirana su tri fronta: zapadni, istočni i balkanski u Srbiji. Te godine, vojne pobede na sva tri fronta ostvario je savez Antante. Međutim 1915. godine, nakon nemačke ofanzive na Srbiju i odluke vlade Kraljevine Srbije, da se povuče iz Srbije, preko Albanije u Grčku i sa Englezima i Francuzima formira solunski front, stanovništvo Srbije dospelo je pod nemačko – austrijsko – bugarsku okupacionu zonu.
ZLOČINI
Početak okupacije bio je 30. X 1915 godine. Došlo je do promene unutar saveza. Italija je napustila Savez Centralnih Sila i prišla savezu Antante, a Bugarska i Turska prišle su Centralnim Silama, što se odrazilo na Srbiju.
Nakon povlačenja Kralja, vlade, vojnog vrha, vojske i velikog broja civila, preostalo srpsko stanovništvo bilo je izloženo zločinima okupatora. Početak zločina bio je novembar 1915 godine, a sa manjim prekidima trajali su do kapitulacije Bugarske, septembra 1918 godine. U takvoj situaciji, zbog geografskog položaja, Surdulica je postala centar gde su iz svih krajeva Srbije dovođeni zarobljenici i dalje internirani u logore ili ubijani. Selekcija, da li će zarobljenik biti ubijen ili odveden u logor, vršena je na osnovu okupatorskih spiskova iz mesta odakle je zarobljenik. U periodu od 1915 do 1918 godine, kroz Surdulicu, tačnije kafanu „ Vlasina ” -stara pošta, prošlo je oko 180.000 zarobljenika, većinom intelektualaca, sveštenika, učitelja, trgovaca, pravnika ili imućnih srpskih domaćina. Osim zločina nad civilima okupator je uništavao i privrednu infrastrukturu, sprovodio pljačke crkava, ikonostasa i crkvenih zvona koja su bila izlivena od plemenitih metala.INICIJATIVA ZA PODIZANJE
SPOMEN- KOSTURNICE
Po završetku I svetskog rata, Surdulicu je posetila Međunarodna komisija za ratne zločine, predvođena doktorom Arčibaldom Rajsom prof. na lozanskom univerzitetu i Vilijamom Drajtonom, američkim novinarom. On je 18.XII 1918 godine, napravio izveštaj u vezi okupatorskih zločina u Surdulici, u 15 tačaka, gde je između ostalog stajalo:
„ ... da je prema broju identifikovanih žrtava, broj surduličkih žrtava, između 3000 i 4000 ... ; ... neke od žrtava bile su i žive zakopane ... ; ... lokaliteti gde su pronađene masovne grobnice sa kostima bili su: Duboka dolina, Kalifer, Jankova livada, Piskavica, Vlaški Dol, Popov most, Vrla reka, Romanovska reka, Dubrava i Radićeve njive ... “ .
Nakon završetka rada Komisije, stanovnici Surdulice i okolnih sela, predvođeni sveštenikom Srebrnom Blagojevićem, krenuli su sa sakupljanjem zemnih ostataka žrtava.
Tada se javila ideja da kosti žrtava budu sahranjene u zajedničkoj Spomen Kosturnici, koja bi bila sagrađena na platou ispred crkve Svetog Đorđa. U jednom kompleksu bila bi Građanska škola, za decu od 1. do 4. razreda osnovne škole i Kosturnica, u okviru koje bi bila Kapela. Na realizciji ideje, osim pomenutog sveštenika radio je i „Odbor za prikupljanje dobrovoljnih priloga za izgradnju Spomen Kosturnice “, koji je osnovan 1919. godine u Surdulici. Predsednik odbora bio je učitelj Milo Lekić, a odbor je brojao 26 članova. Nakon njegove smrti 1920. godine, na čelu odbora bili su Stojan Đorđević – knjižar i Milan Nešković – službenik. 1921. godine u redakciji Odbora izlazi „ Pravilnik Društva za podizanje spomenika mučki ubijenim Srbima “ i počinje sakupljanje priloga za Spomen Kosturnicu. Te godine Kralj Aleksandar i Pošta Kraljevine SHS izdala je taksenu marku u vrednosti od 1 dinara na kojoj je stajalo: „ Za podizanje spomen Kosturnice u Surdulici “.
IZGRADNJA SPOMEN- KOSTURNICE
Kamen temeljac za izgradnju škole i Kosturnice postavljen je 28. VI 1922. godine ispred crkve Sv. Đorđa, a postavili su ga Ivan Ribar – predsednik narodne Skupštine, Ljuba Davidović – predsednik vlade Kraljevine SHS i predsednik Demokratske stranke, u prisustvu 20 narodnih poslanika i građana Surdulice.
U to vreme kosti koje su sakupljene, položene su u privremenu Kosturnicu iznad streljačkog doma – današnja Cigan Mala.
Svečano otvaranje Kompleksa bilo je 24. VIII 1924. godine. Tada vodeći dnevni list „Politika“ 23, 24 i 25. VIII 1924., svoju naslovnu stranu posvetila je događajima u Surdulici.
Kapelu – spomen Kosturnice projektovao je arhitekta Vlaho Bukovac i Petar Popović – načelnik ministarstva građevine. Bila je izrađena od kamena i mermera, u podnožju je bila kripta gde je bilo smešteno 10 sanduka sa kostima žrtava. O unutrašnjem izgledu ostalo je malo podataka, osim da su bile freske na zidovima. Spoljni izgled sačuvan je na originalnim fotografijama. Posebno mesto na zidu zauzimala je lobanja probodena bajonetom, iz koje krvnik nije mogao da izvuče bajonet nakon udarca, pa je žrtva tako i zakopana. Prilog od 2.000.000 dinara, koliko je izgradnja koštala, država je dala 800.000, kralj 100.000, a ostatak je sakupljen u obliku priloga od strane naroda. Na spomen ploči urezano je 101 ime. To su bila imena samo onih žrtava koje su bile identifikovane.OTVARANJE
Prvi su u Surdulcu tog 24. VIII 1924 godine, stigli patrijarh srpski Dimitrije i episkop Varnava u 7 sati, u pratnji ministra vojske i mornarice gospodina Hadžića i ministra poljoprivrede gospodina Kuloveca. Došli su u crkvu gde ih je dočekao sveštenik Srebrn Blagojević i održali liturgiju.
Dolazak kralja Aleksandra Karađorđevića i kraljice Marije sa ostalim dostojanstvenicima na teritoriju opštine Surdulica, oglasio je prvi plotun ispaljen iz topa u Dubravi u 9 sati i 50 minuta. Zatim je na saki minut ispaljen po jedan metak, ukupno 31 metak, dok kralj Aleksandar nije stupio na most Vrle reke – kod današnjeg opštinskog suda. Tu ga je dočekao Jakov Ivanović, predsednik opštine Surdulica. Kralj je prošao ispod slavoluka od zelenih grana, trobojki i crnih zastava, gde je na tablama zlatnim slovima stajalo: „ Vrla Reka, Dubrava, Stojkova Šuma, Duboka dolina, Radićeva Bara, Kalifer, Vlaški Dol “ i krenuo u pravcu crkve i Spomen Kosturnice. Najpre je ušao u crkvu, a zatim krenuo prema Građanskoj školi i Spomen Kosturnici gde ga je čekao narod i natpis: „Dobro nam došao naš mili Kralju osvetitelju grobova svetih “. Prvo je direktor surduličke Građanske škole, kako je bio njen zvanični naziv, Ljuba Aleksić održao govor, gde je između ostalog naglasio : „ ...Sve je počelo od 40 napolena koji su nađeni kod žrtve i bili su prvi prilog za Spomen Kosturnicu ...“.
Zatim je patrijarh Dimitrije počeo opelo, dok je 10 sanduka sa kostima prenošeno iz privremene Kosturnice u novoizgrađenu. Tom prilikom Kraljica Marija je plakala, kao i mnogobrojan okupljeni narod.
Po završetku opela, govor je održao Kralj Aleksandar Karađorđević. Ovo je deo govora koji je trebao da bude zavet budućim generacijama, da je čovekoubistvo najveći greh:
„ ...Deca koja se budu učila u ovoj školi imaće se čemu naučiti. Nema škole širom naše zemlje koja će dati naraštajima, koji kroz nju prođu, snažniju poruku ljubavi prema narodu. Povorke naših mladića biće i duhom i telom snažne da prihvate delo svojih starijih i da očuvaju skupo stečenu slobodu... Jer zakon je nad svima i obavezan je za sve ...! “
Tada su Kralj i Kraljica položili venac od srebrnog lovorovog lišća: „ Našim mučenicima – Aleksandar i Marija “.
Na kraju, govor je održao gospodin Sotir Radojičić: „ ...Koliko je strašna surdulička Golgota govori izjava gospodina Drajtona prilikom iskopavanja žrtava – Bio bih najsrećniji da što pre napustim ovaj haos! ...“
Nakon ručka priređenog u čast Kralju i Kraljici u školi, visoki dostojanstenici su krenuli u pravcu Sanatorijuma – bolnice za plućne bolesnike, koja je takođe tada svečano otvorena.EPILOG
Od 1924. do 22. IV 1941 godine, svake godine, na Vidovdan, održavano je opelo u Spomen Kosturnici, kao spomen na žrtve. Ali nakon aprilskog rata i okupacije Srbije 22.IV 1941 godine, upali su okupatorski vojnici i demolirali Spomen Kosturnicu.
1943 godine, okupatori su naredili đacima Građanske škole da u periodu od 3. do 17. II skinu ciglu po ciglu i sruše Spomen kosturnicu.
Kripta je zatrpana sa zemljom, a kosti su razbacane svuda unaokolo. Tada je lokalno stanovništvo tajno sakupilo deo razbacanih kostiju i sahranilo ih na starom surduličkom groblju. Danas, na mestu gde počivaju kosti surduličkih mučenika postoji malo spomen obeležje, južno od crkve Svetog Pantelejmona na starom surduličkom groblju.
Posle II svedskog rata sve do 1989 godine, nije postajala inicijativa da se obnovi ovo spomen-obeležje. Tek tada je pronađen projekat u Patrijaršiji u Beogradu i formiran je odbor za obnovu Spomen- kosturnice i iz temelja je krenula obnova. Ali je rat i raspad Jugoslavije, doprineo da se stane sa obnovom. Tek 2004 godine formirano je udruženje Stara Surdulica na čelu sa profesorom Tomom Radojičićem koje je uz pomoć donatora i ministarstva obnovilo u originalnom izgledu Spomen –kosturnicu. Sada je ona opet u funkciji, skoro 80 godina posle njene izgradnje.
Linkovi
